Üsküdar İskeleleri



Üsküdar İskeleleri


Üsküdar İskeleleri


Üsküdar İskeleleri
Üsküdar semtinin iskeleleri, Anadolu tarafının en işlek iskeleleridir. Özellikle şehir merkezindeki iskeleler büyüklük ve işlevi bakımından önem arz etmekteydi. Anadolu’nun her tarafından gelen, Avrupa tarafına geçmek isteyen ve Avrupa’dan Asya’ya geçenlerin ilk uğrak yeriydi. Üsküdar meydanındaki iskelelerden Doğu’nun ticari ve askeri her türlü malı, deve meydanı denilen Beşiktaş’a geçer, buradan Avrupa’nın değişik ülkelerine gönderilirdi. 

Burada Üsküdarın boğaziçi potansiyelini yansıtan değişik tarihlerde yapılmış kayıkçı esnafı sayımlarında, arşiv vesikalarında karşımıza çıkan iskele isimlerini zikr edeceğiz. Bir sahil semti olan Üsküdar kazasındaki iskeleler şunlardır:
İhsaniye İskelesi, Salacak İskelesi, Ayazma İskelesi, Büyük İskele, Balaban İskelesi, Tophaneyeri İskelesi, Mumhane İskelesi, Kavak İskelesi, Kuzguncuk İskelesi, Sarıtaş İskelesi, Öküz Limanı iskelesi, Hünkar İskelesi, Taş Limanı, İstavroz İskelesi, Beylerbeyi İskelesi, Vaniköy İskelesi, Çengelköy İskelesi, Gülbahçesi İskelesi ve Kandilli İskelesidir.

Bu sayım herne kadar tüm İstanbul iskeleleri hakkında bilgi vermekte ise de burada Üsküdar kazası iskeleleri, kayıkçı ve kayık sayısı, kethüdaları, demografik yapıları hakkında kısaca bilgi verilecektir. 

İhsaniye ve Salacak İskeleleri
Üsküdar’ın Marmara’ya açılan tarafında bulunan bu iskelelerde 
16 kayık 
23 kayıkçısı vardı.
Kayıkçıların tamamı müslümandı.

Ayazma İskelesi
Ayazma iskelesinde 
26 kayık 
53 kayıkçı bulunmaktaydı.
Bu 53 kayıkçıdan 26’sı kayık sahipleri, 27’si ise Aylakçı (gündelikçi) idi.
Kayıkçıların tamamı müslümandı.


Büyük İskele
Bu iskelede genelde daha büyük kayıklar bulunurdu. Sayım sonucuna göre iskelede 17 kayık, 101 kayıkçı bulunmaktaydı.
Kayıkçıların tamamı müslümandı. 
Büyük iskelenin Kethüdası Osman Çavuş’tur. 
Büyük iskelede ayrıca 6 adet nöbet kayığı ve 17 kayıkçısı her daim beklemekte olup, Nöbet kayıklarının ayrı bir kethütası vardı (Kethüdaları Mustafa idi.)

Üsküdar kayıkhanelerinde ihtiyaç duyulduğu zaman görev yapan bağımsız 91 kayıkçı vardı. 
Hususi kayıklar; 
Büyük iskelede, özel müşterilere hitap eden kayıklar ve kayıkçıları vardı. Bunlar hali vakti yerinde olanlara boğazın karşı yakalarına geçme, gezinti yapma gibi hizmetleri sunarlardı. Bu kayıklar kendilerine ait olup genel nizam olarak iskele nizamına tabi idiler. Sayıları değişiklik gösterse bile bu sayımda sayıları 21 idi. 

Seksoncu kayıkları;
Büyük iskelede ayrıca askeri bölüklere ait kayıkçılar da vardı. Bunlardan en önemlisi 
seksoncular ocağı kayıkçıları. Bu ocağa bağlı olarak 
16 kayık, 
32 kayıkçı görev yapmaktaydı.
At Mavnaları
Yük taşımak için kullanılan büyük kayıklara mavna denilirdi. Genel manada yük taşımak için yapılan mavnalara, yaptığı görev itibari ile değişik isimler verilirdi. At kayığı; içerileri döşemeli olup, baş ve kıç tarafları rampalıdır. Rampalar hayvanların kaymamaları için çıtalıdır. İkisi baş ve ikisi kıç tarafında olmak üzere dört küreği bulunurdu. Boğazın her iki yakası arasında at taşımak için yapılmışlardı.
İstanbul Gümrüğünde görevli Üsküdar at mavnaları: Üsküdar’dan Eminönü ve Beşiktaş tarafına at nakletmek için kullanılan kayık türüdür. 
Üsküdar’ın; 
13 adet at mavnası mevcut olup, 
bu mavnalarda 49 kişi görev yapmaktaydı.

Büyük İskelede görevli at mavnaları: 
27 adet at kayığı, 
107 kayıkçı görev yapmaktaydı. 
At kayıkçılarının Kethüdaları Seyyit Mustafa idi.

Büyük İskele Ateş Kayıkları
Büyük iskelede özel görev yapan kayık ve kayıkçı bölüklerinden en en önemlisi ateş kayıkları idi. Ateş kayığı;üç ve dört çifte kayıklara verilen isimlerdir. Ateş kayıkları diğer emsali kayıklardan daha dar ve zayıf, ince ve narin yapılırdı. Bu kayıklara ateş kayığı denilmesinin sebebi, yangın olduğunda yangın tulumbalarını Eminönü’nden Üsküdar’a Anadolu yakasından Avrupa yakasına nakil etmek için kullanılmasındandır. Yangın vuku bulduğunda hususi olara bekleyen dört- beş kayık, tulumba ve tulumbacıları süratle yangın mahalline taşırdı. Bu kayıklar zaman zaman yük ve insan taşınmasında da kullanılmıştır. Bunları ilk özel deniz itfaiyesi olarak adlandırabiliriz. 
Büyük iskelede 
11 ateş kayığı 
21 kayıkçı olup, 
Ayrı bir kethüdaları ve nöbetleri vardı. (Kethüdaları Mustafa idi.)

Balaban İskelesi 
Balaban iskelesinde 44 adet kayık görev yapmakta olup, bunların 9 adedini gayri müslimler işletmekteydi. Bu iskelede 95 kayıkçı çalışmakta olup, 12 kişisi gayri müslimdi. İskelenin Kethüdası Tahir’dir.

Tophaneyeri İskelesi 
Tophaneyeri iskelesinin kethüdası Tahir’dir. Bu iskelede 38 kayık, 110 kayıkçı görev yapmaktaydı. Bu kayıkçılardan 66’sı aylakçı-gündelikçi olarak çalışmaktaydı.

Mumhane İskelesi
Mumhane iskelesinin Kethüdası Tahir olup, bu iskelede 33 kayık ve 62 kayıkçı görev yapmaktaydı. Bunlardan 33’ü kayık sahibi olup, geriye kalan 29’u kayıkçıların yanında çalışan gündelikçilerdir.

Kuzguncuk İskelesi 
Kuzguncuk iskelesinin Kethüdası Tahir olup, kethüda vakili Tombul Tahir’dir. Üsküdar iskelelerinin diğerlerinden farklı olarak dikkati çeken bu iskelede görev yapan 58 kayıkçının tamamının gayri müslim oluşudur. Bunlardan 46’sı yahudi, 12 hristiyandır. Bu iskelede 36 kayık görev yapmaktaydı. 28 kayık yahudiler, 8’ini ise hristiyanlar işletmekteydi. Kuzguncuk iskelesinde görev yapan kayıkçıların 30’u gündelikçi olarak çalışmaktaydı.

İstavroz İskelesi
Beylerbeyi yakınlarındadır. İstavroz iskelesinin Kethüdası Numan’dır. Bu iskelede 13 kayık, 18 kayıkçı görev yapmaktaydı. 

Beylerbeyi İskelesi
Beylerbeyi semtinin iskelesidir. Bu iskelede 23 kayık, 40 kayıkçı görev yapmaktaydı. 15 kişi gündelikçi olarak çalışıyordu.

Çengelköy İskelesi
Çengelköy semtinin iskelesi olup, İskele camiinin önündedir. Şu andaki iskele Şirket-i Hayriye döneminde yapılmıştır. Çengelköy iskelesinde 19 kayık, 23 kayıkçı görev yapmaktaydı. Görev yapan kayıkçılardan 4’ü müslüman, 19’u hristiyandır. Kayıkçılardan 4’ü aylakçı olarak çalışmaktaydı.
 

Gülbahçesi İskelesi 
Çengelköy semtinin diğer iskelesidir. Gülbahçesi iskelesinde 23 kayık, 43 kayıkçı görev yapmaktaydı. Bunlardan 9'u gündelikçi olarak çalışmaktaydı.

Kandilli İskelesi
Kandilli semtinin iskelesidir. Kandilli iskelesinde 12 kayık, 17 kayıkçı görev yapmaktaydı. Bunlardan 12’si kayık sahibi, 5’i gündelikçi olarak çalışıyordu.

 

 

Kaynakça:
1-Mehmet MAZAK, Eski İstanbul’da Deniz Ulaşımı, İDO, İstanbul 1998.
2-Mehmet MAZAK, İstanbul’da Kayıkçı Esnafı ve 1802 tarihli Kayıkçı Esnafı sayım Defteri, M.Ü. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1998.
3-Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet Yazmaları 1802 Kayıkçı Esnafı Sayım Defteri,nr.B.8